ฟอสฟอรัส สารอาหารที่ต้องระวังสำหรับคนไข้โรคไต : ควบคุมอย่างไรให้ปลอดภัย

อัปเดตล่าสุด: พฤกษภาคม 2569

ฟอสฟอรัส (Phosphorus) คือแร่ธาตุที่สะสมในเลือดเมื่อไตเสื่อม โดยผู้ป่วย CKD ระยะ 3-4-5 ควรจำกัดปริมาณไม่เกิน 800 มก./วัน เพื่อป้องกันกระดูกเปราะบางและหลอดเลือดแข็งตัว โดยปกติไตจะขับฟอสฟอรัสส่วนเกินออกทางปัสสาวะ แต่เมื่อไตเสื่อมประสิทธิภาพ ฟอสฟอรัสจะสะสมในเลือดจนเกินค่าปกติ ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง (CKD) โดยเฉพาะระยะ 3-4-5 จึงต้องควบคุมปริมาณฟอสฟอรัสในอาหารอย่างเข้มงวด

ฟอสฟอรัส สูงส่งผลอย่างไรต่อผู้ป่วย CKD ระยะ 3-4-5?

การมีฟอสฟอรัสในเลือดสูง (Hyperphosphatemia) ส่งผลเสียต่อผู้ป่วย CKD อย่างชัดเจน 

• ฟอสฟอรัสสะสมทำให้กระดูกอ่อนและหลอดเลือดแข็งตัว

เมื่อฟอสฟอรัสสะสมในเลือด จะดึงแคลเซียมออกจากกระดูกเพื่อลดระดับฟอสฟอรัส ส่งผลให้กระดูกเปราะบาง และเสี่ยงต่อการแตกหักง่าย ขณะเดียวกัน แคลเซียมและฟอสฟอรัสที่สูงในเลือดจะตกตะกอนในหลอดเลือด ทำให้หลอดเลือดแข็งตัว เพิ่มความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด (สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2566)

• ภาวะแคลเซียมในเลือดต่ำและ PTH สูงตามมา

ฟอสฟอรัสสูงยังทำให้แคลเซียมในเลือดต่ำลง ร่างกายจึงหลั่งฮอร์โมนพาราไทรอยด์ (PTH) มากขึ้นเพื่อดึงแคลเซียมจากกระดูกมาใช้ ส่งผลให้เกิดภาวะกระดูกพรุนและผิดรูปในระยะยาว ผู้ป่วย CKD จึงต้องควบคุมฟอสฟอรัสอย่างใกล้ชิด (KDIGO, 2022)

ควรจำกัดฟอสฟอรัสในอาหารวันละเท่าไร?

สำหรับผู้ป่วย CKD ระยะ 3-4-5 ข้อปฏิบัติทางสากลและประเทศไทยแนะนำให้จำกัดฟอสฟอรัสในอาหารไม่เกิน 800 มก.ต่อวัน (KDIGO, 2022; กรมอนามัย, 2565) การจำกัดนี้ช่วยลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนของโรคไตและชะลอการเสื่อมของไต ผู้ป่วยควรเลือกอาหารที่มีฟอสฟอรัสต่ำและหลีกเลี่ยงอาหารแปรรูปที่มักเติมฟอสเฟตเป็นวัตถุเจือปน (INMUCAL, 2566)

อาหารฟอสฟอรัสแฝงที่ควรหลีกเลี่ยง

ฟอสฟอรัสแฝงมักพบในอาหารแปรรูป เช่น อาหารกระป๋อง ไส้กรอก เนื้อสัตว์แปรรูป ขนมปังสำเร็จรูป และเครื่องดื่มชงผง อาหารเหล่านี้มักเติมฟอสเฟตเพื่อยืดอายุและปรับเนื้อสัมผัส ซึ่งจะถูกดูดซึมเข้าร่างกายได้สูงกว่าอาหารธรรมชาติ (U.S. Department of Agriculture, FoodData Central, 2023)

อาหารใดบ้างที่ควรหลีกเลี่ยงและควรเลือกกิน?

อาหารที่ควรหลีกเลี่ยง ได้แก่ ผลิตภัณฑ์นม ถั่วเมล็ดแห้ง ธัญพืชเต็มเมล็ด ไข่แดง ชีส และอาหารแปรรูปที่มีฟอสเฟตเสริม นอกจากนี้ ควรหลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารเสริมที่มีฟอสฟอรัสหรือแคลเซียมฟอสเฟตโดยไม่ได้รับคำแนะนำจากแพทย์ เพราะอาจทำให้ฟอสฟอรัสในเลือดสูงเกินไป (KDIGO, 2022)

อาหารที่ควรเลือก ได้แก่ ข้าวขาว ผักสดบางชนิด ผลไม้ที่มีฟอสฟอรัสต่ำ และเนื้อสัตว์ไม่ติดมันในปริมาณจำกัด

ตัวอย่างเช่น นมวัว 100 กรัม มีฟอสฟอรัสประมาณ 93 มก. จึงควรหลีกเลี่ยงการบริโภคพร้อมกันหลายชนิดที่มีฟอสฟอรัสสูงในมื้อเดียว (INMUCAL, 2566)

เมนูอาหารไทยที่ควรระวังเรื่องฟอสฟอรัส

อาหารไทยหลายเมนูมีฟอสฟอรัสสูง เช่น ข้าวมันไก่ (ไข่ต้ม), ต้มข่าไก่ (ใส่นม), ข้าวต้มปลา (ใส่ไข่), แกงเขียวหวาน (ใส่นมข้น), และขนมถั่วแปบ ผู้ป่วย CKD ควรเลือกเมนูที่ไม่ใส่ผลิตภัณฑ์นม ไข่แดง หรือถั่ว เช่น ต้มจืดผักกาดขาว หมูสับ ข้าวต้มหมูไม่ใส่ไข่ และยำวุ้นเส้นใส่เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน (INMUCAL, 2566)

ตารางเปรียบเทียบปริมาณฟอสฟอรัสในอาหารต่อ 100 กรัม

ตัวอย่างแผนมื้ออาหารสำหรับผู้ป่วย CKD

เช้า: ข้าวต้มหมูไม่ใส่ไข่ 200 กรัม + ผักลวก

กลางวัน: ข้าวขาว 150 กรัม + ต้มจืดผักกาดขาวหมูสับ

เย็น: ข้าวขาว 150 กรัม + ยำวุ้นเส้นใส่เนื้อไก่ไม่ติดมัน

ผลไม้: แอปเปิล 1 ลูก (100 กรัม)

รวมฟอสฟอรัสไม่เกิน 650 มก. ต่อวัน (สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2566)

ตัวอย่างเมนูอาหารไทยที่ควบคุมฟอสฟอรัสได้จริง

การวางแผนเมนูอาหารไทยที่ควบคุมฟอสฟอรัสสำหรับผู้ป่วย CKD สามารถทำได้โดยเลือกวัตถุดิบที่ฟอสฟอรัสต่ำ เช่น ข้าวขาว ผักสด เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน และหลีกเลี่ยงการใส่ไข่แดง ถั่ว หรือผลิตภัณฑ์นม

ตัวอย่างเมนูที่เหมาะสม ได้แก่ ข้าวต้มหมูไม่ใส่ไข่ ต้มจืดฟักหมูสับ ยำวุ้นเส้นใส่เนื้อไก่ไม่ติดมัน และผลไม้เช่นแอปเปิลหรือส้มโอ เมนูอาหารเหล่านี้เมื่อจัดสัดส่วนให้เหมาะสม จะช่วยให้ได้รับฟอสฟอรัสไม่เกิน 800 มก./วัน และยังคงได้รับสารอาหารครบถ้วน (สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล, 2566)

วิธีอ่านฉลากอาหารเพื่อหลีกเลี่ยง ฟอสฟอรัส แฝง

การอ่านฉลากอาหารเป็นทักษะสำคัญสำหรับผู้ป่วย CKD เพื่อหลีกเลี่ยงฟอสฟอรัสแฝงในอาหารแปรรูป ให้สังเกตส่วนประกอบที่ลงท้ายด้วย “ฟอสเฟต” (phosphate) เช่น sodium phosphate, calcium phosphate, หรือ phosphoric acid หากพบในฉลากควรหลีกเลี่ยง เพราะฟอสฟอรัสในรูปแบบนี้ดูดซึมได้สูงกว่าจากอาหารธรรมชาติ นอกจากนี้ควรเลือกอาหารที่มีฉลาก “ไม่เติมฟอสเฟต” หรือ “low phosphorus” เพื่อความปลอดภัย (U.S. Department of Agriculture, FoodData Central, 2023)

วิธีใช้ยาจับ ฟอสฟอรัส ร่วมกับมื้ออาหาร

ยาจับฟอสฟอรัส (Phosphate binders) เช่น calcium carbonate, sevelamer หรือ lanthanum carbonate ใช้เพื่อลดการดูดซึมฟอสฟอรัสจากอาหาร ควรรับประทานพร้อมหรือหลังอาหารทันทีตามแพทย์สั่ง ห้ามหยุดยาเอง และควรแจ้งแพทย์หากมีอาการผิดปกติ เช่น ท้องผูกหรือแน่นท้อง ยาจับฟอสฟอรัสไม่ได้ทดแทนการควบคุมอาหาร แต่เป็นส่วนเสริมเพื่อช่วยให้ระดับฟอสฟอรัสในเลือดอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย (KDIGO, 2022)

เคล็ดลับปฏิบัติ: ลดฟอสฟอรัสในชีวิตประจำวัน

1. เลือกอาหารสดแทนอาหารแปรรูป

2. หลีกเลี่ยงผลิตภัณฑ์นม ถั่ว และไข่แดง

3. ล้างเนื้อสัตว์ด้วยน้ำก่อนปรุงเพื่อลดฟอสฟอรัส

4. อ่านฉลากอาหารเพื่อหลีกเลี่ยงฟอสฟอรัสแฝง

5. ปรึกษานักกำหนดอาหารเพื่อวางแผนเมนู

6. ใช้ยาจับฟอสฟอรัสตามแพทย์สั่ง (กรมอนามัย, 2565)

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับฟอสฟอรัสในโรคไต

ฟอสฟอรัสคืออะไรในบริบทของโรคไต?

ฟอสฟอรัสคือแร่ธาตุที่ร่างกายต้องการ แต่เมื่อไตเสื่อมจะขับออกได้น้อย ฟอสฟอรัสจึงสะสมในเลือด ผู้ป่วย CKD ต้องจำกัดฟอสฟอรัสเพื่อป้องกันกระดูกเปราะและหลอดเลือดแข็งตัว เช่น เลือกข้าวขาวแทนข้าวกล้อง

ผู้ป่วย CKD ควรจำกัดฟอสฟอรัสวันละเท่าไร?

ผู้ป่วย CKD ระยะ 3–5 ควรจำกัดฟอสฟอรัสไม่เกิน 800 มก./วัน ตามแนวทาง KDIGO และกรมอนามัย เช่น เลือกกินเนื้อสัตว์ไม่ติดมันและหลีกเลี่ยงอาหารแปรรูป

อาหารใดมีฟอสฟอรัสสูงที่ผู้ป่วย CKD ควรหลีกเลี่ยง?

อาหารฟอสฟอรัสสูง ได้แก่ นมวัว ไข่แดง ถั่วลิสง ธัญพืชเต็มเมล็ด และอาหารแปรรูป เช่น ไส้กรอก แฮม ผู้ป่วยควรเลือกอาหารสดและข้าวขาวแทน

ฟอสฟอรัสแฝงคืออะไรและพบในอาหารประเภทใด?

ฟอสฟอรัสแฝงคือฟอสฟอรัสที่เติมในอาหารแปรรูป เช่น sodium phosphate ในขนมปัง ไส้กรอก เครื่องดื่มผง ผู้ป่วยควรอ่านฉลากและหลีกเลี่ยงอาหารเหล่านี้

จะลดฟอสฟอรัสในมื้ออาหารได้อย่างไร?

ลดฟอสฟอรัสโดยเลือกอาหารสด ล้างเนื้อสัตว์ก่อนปรุง หลีกเลี่ยงนม ถั่ว ไข่แดง และอ่านฉลากอาหารเพื่อเลี่ยงฟอสฟอรัสแฝง เช่น เลือกข้าวขาวแทนข้าวกล้อง

ยาจับฟอสฟอรัสคืออะไรและควรใช้เมื่อใด?

ยาจับฟอสฟอรัสช่วยลดการดูดซึมฟอสฟอรัสจากอาหาร ใช้เมื่อควบคุมอาหารแล้วยังมีฟอสฟอรัสในเลือดสูง ควรรับประทานตามแพทย์สั่งพร้อมอาหาร

ตัวอย่างเมนูอาหารไทยที่ควบคุมฟอสฟอรัสมีอะไรบ้าง?

เช่น ข้าวต้มหมูไม่ใส่ไข่ ต้มจืดผักกาดขาวหมูสับ ยำวุ้นเส้นใส่ไก่ไม่ติดมัน และผลไม้ฟอสฟอรัสต่ำ เช่น แอปเปิลหรือส้มโอ

อ่านฉลากอาหารอย่างไรให้ปลอดภัยจากฟอสฟอรัสแฝง?

สังเกตคำว่า “ฟอสเฟต” (phosphate) ในส่วนประกอบ เช่น sodium phosphate, calcium phosphate หากพบควรหลีกเลี่ยง เลือกอาหารสดหรือมีฉลาก “ไม่เติมฟอสเฟต”

สรุป: วิธีจัดการ ฟอสฟอรัส อย่างปลอดภัยสำหรับผู้ป่วย CKD

ฟอสฟอรัส อาหารโรคไต เป็นประเด็นสำคัญที่ผู้ป่วย CKD ระยะ 3-4-5 ต้องใส่ใจอย่างยิ่ง ควรจำกัดฟอสฟอรัสไม่เกิน 800 มก./วัน เลือกกินอาหารสด หลีกเลี่ยงอาหารแปรรูป ผลิตภัณฑ์นม ถั่ว และไข่แดง พร้อมอ่านฉลากอาหารอย่างรอบคอบ และใช้ยาจับฟอสฟอรัสตามแพทย์สั่ง ซึ่งจะช่วยชะลอการเสื่อมของไตและลดภาวะแทรกซ้อน และดาวน์โหลดแอป Wello เพื่อรับคำแนะนำเมนูควบคุมฟอสฟอรัสเฉพาะบุคคลวันนี้เลย

เขียนโดย: ทีมนักกำหนดอาหาร Eatwellconcept

อ้างอิง

• กรมอนามัย. (2565). แนวทางการดูแลผู้ป่วยโรคไตเรื้อรัง. กรุงเทพฯ: กระทรวงสาธารณสุข.
• สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล. (2566). ตารางแสดงคุณค่าทางโภชนาการของอาหารไทย.
• Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). (2022). Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease.
• U.S. Department of Agriculture, FoodData Central. (2023). Food Phosphorus Content Database.

ดูแลสุขภาพของคุณให้ถูกวิธี

โปรแกรมปรึกษานักกำหนดอาหารคืออะไร ?

พร้อมรับคำปรึกษาจาก

นักกำหนดอาหารวิชาชีพ