อัปเดต: พฤษภาคม 2569 | เขียนโดย ทีมนักกำหนดอาหาร Eatwellconcept
อาหารสำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่เบื่ออาหาร คือเมนูอาหารที่เน้นโปรตีนสูง ย่อยง่าย และควรแบ่งเป็นมื้อเล็กๆ 5-6 ครั้งต่อวัน เช่น โจ๊กอกไก่หรือซุปเต้าหู้ไข่ ซึ่งจะช่วยฟื้นฟูร่างกายระหว่างการรักษาและกระตุ้นความอยากอาหารได้โดยไม่ทำให้ระบบย่อยอาหารทำงานหนักเกินไป
- ผู้ป่วยมะเร็งต้องการโปรตีน 1.2-1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน ตามแนวทาง ESPEN 2021
- การแบ่งมื้ออาหารเล็กลง 5-6 ครั้งต่อวันช่วยลดคลื่นไส้และเพิ่มปริมาณสารอาหารที่ร่างกายได้รับ
- เมนูไทยหลายชนิด เช่น โจ๊กปลา ต้มจืดเต้าหู้ไข่ และข้าวต้มไก่ ปรับให้เหมาะสมกับผู้ป่วยมะเร็งได้โดยไม่ต้องปรุงรสจัด
อาหารสำหรับผู้ป่วยมะเร็งคืออะไร และทำไมต้องปรับเมนูเมื่อเบื่ออาหาร
อาหารสำหรับผู้ป่วยมะเร็ง หมายถึง แผนโภชนาการที่ออกแบบเพื่อสนับสนุนการรักษา ลดผลข้างเคียง และรักษามวลกล้ามเนื้อในช่วงที่ร่างกายอ่อนแอ องค์การอนามัยโลก (WHO) ระบุว่าภาวะทุพโภชนาการพบได้ใน 40-80% ของผู้ป่วยมะเร็ง และเป็นปัจจัยหนึ่งที่ส่งผลต่อผลลัพธ์การรักษา
ดังนั้นการปรับเมนูจึงไม่ใช่เพียงเพื่อความอร่อย แต่เพื่อให้ร่างกายได้รับพลังงานและโปรตีนที่เพียงพอ แม้ในวันที่ความอยากอาหารลดลง โดยกรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข (2566) แนะนำให้ผู้ป่วยมะเร็งจะต้องได้รับการดูแลโภชนาการอย่างต่อเนื่องตลอดกระบวนการรักษา
ผู้ป่วยมะเร็งควรเน้นโปรตีนสูงอย่างไร
โปรตีนเป็นสารอาหารหลักที่ช่วยซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่ได้รับผลกระทบจากเคมีบำบัดและรังสีรักษา ซึ่งงานวิจัย Arends et al. (2017) พบว่าการได้รับโปรตีนmujเพียงพอ สามารถช่วยลดการสูญเสียมวลกล้ามเนื้อและปรับปรุงคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยมะเร็งได้อย่างมีนัยสำคัญ
ปริมาณโปรตีนที่แนะนำ
แนวทาง ESPEN (European Society for Clinical Nutrition and Metabolism) ปี 2021 แนะนำให้ผู้ป่วยมะเร็งได้รับโปรตีน 1.2-1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัมต่อวัน
ตัวอย่างเช่น: ผู้ที่มีน้ำหนัก 50 กิโลกรัม ควรได้รับโปรตีนวันละ 60-75 กรัม ซึ่งเทียบเท่ากับอกไก่ต้ม 150 กรัม ร่วมกับเต้าหู้แข็ง 100 กรัม และไข่ 1 ฟอง
แหล่งโปรตีนคุณภาพสูง
แหล่งโปรตีนคุณภาพสูงและย่อยง่าย เหมาะสำหรับผู้ที่มีอาการคลื่นไส้หรือปากแห้งจากผลข้างเคียงของการรักษามะเร็ง ตามฐานข้อมูล INMUCAL (สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล) เช่น
- อกไก่ต้มสุก 100 กรัม ให้โปรตีน 30.9 กรัม ไขมันต่ำเพียง 3.6 กรัม
- ปลากะพงนึ่ง 100 กรัม ให้โปรตีน 19.7 กรัม
- เต้าหู้แข็ง 100 กรัม ให้โปรตีน 8.1 กรัม
ควรแบ่งมื้ออาหารอย่างไรให้รับประทานง่ายขึ้น
การรับประทานอาหารปริมาณน้อยแต่บ่อยครั้งเป็นกลยุทธ์สำคัญสำหรับอาหารสำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่มีอาการเบื่ออาหารหรือคลื่นไส้ โดยมีการศึกษา Laviano et al. (2020) พบว่ากลยุทธ์นี้ สามารถช่วยเพิ่มปริมาณแคลอรีรวมที่ผู้ป่วยควรได้รับต่อวัน โดยจะไม่เพิ่มความไม่สบายท้องให้แก่ผู้ป่วย
ประโยชน์ของการแบ่งมื้อเล็กหลายครั้ง
การแบ่งเป็น 5-6 มื้อต่อวัน แต่ละมื้อปริมาณ 150-200 กรัม จะช่วยรักษาระดับน้ำตาลในเลือดให้คงที่ ลดอาการท้องอืด และทำให้ผู้ป่วยสามารถรับประทานได้โดยไม่รู้สึกว่าถูกบังคับให้กินมาก นอกจากนี้ยังช่วยให้ระบบย่อยอาหารทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้นในช่วงที่ร่างกายอ่อนแอ
ตัวอย่างเมนูแบ่งมื้อ เช่น ซุป โจ๊ก
- มื้อที่ 1 (07.00 น.): โจ๊กอกไก่บด 150 กรัม
- มื้อที่ 2 (10.00 น.): นมถั่วเหลืองอุ่น 200 มล. พร้อมกล้วยน้ำว้าครึ่งผล
- มื้อที่ 3 (13.00 น.): ข้าวต้มปลากะพง 200 กรัม
- มื้อที่ 4 (16.00 น.): โยเกิร์ตไขมันต่ำ 100 กรัม
- มื้อที่ 5 (19.00 น.): ซุปเต้าหู้ไข่ไม่ใส่เครื่องแกง 200 มล.
- มื้อที่ 6 (21.00 น.): นมอุ่น 150 มล.
เมนูย่อยง่ายที่ช่วยกระตุ้นความอยากอาหาร
เมนูอาหารที่มีเนื้อสัมผัสนุ่ม อุณหภูมิอุ่น และกลิ่นไม่ฉุน จะช่วยลดการกระตุ้นอาการคลื่นไส้และทำให้รับประทานได้ง่ายขึ้น มีงานวิจัย Yavuzsen et al. (2005) ระบุว่าการปรับเนื้อสัมผัสและอุณหภูมิของอาหารเป็นหนึ่งในมาตรการแรกที่ควรลองก่อนพิจารณายาเจริญอาหาร
ตัวอย่างเมนูอาหารอ่อน
- โจ๊กข้าวกล้องอกไก่บด: ให้โปรตีน 18 กรัมต่อหนึ่งถ้วย ย่อยง่าย กลิ่นอ่อน เหมาะสำหรับวันที่มีอาการคลื่นไส้มาก
- ข้าวต้มปลากะพงนึ่ง: โปรตีน 22 กรัม ไขมันต่ำ เนื้อปลาบดละเอียดได้ตามความต้องการ
- ซุปฟักทองใส่เต้าหู้: โปรตีน 7 กรัม อุดมด้วยเบตาแคโรทีนและวิตามิน C จากฟักทอง
บริบทอาหารไทยสำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่เบื่ออาหาร
กรณีตัวอย่าง:
คุณแม่วัย 58 ปี ได้รับการวินิจฉัยมะเร็งเต้านมระยะที่ 2 และอยู่ระหว่างเคมีบำบัด น้ำหนักลดลง 4 กิโลกรัมใน 6 สัปดาห์ ทีมนักกำหนดอาหารปรับแผนโภชนาการโดยเพิ่มโจ๊กอกไก่บด 150 กรัม (โปรตีน 18 กรัม) เป็นมื้อเช้า และซุปเต้าหู้ไข่ต้มจืด 200 มล. (โปรตีน 11 กรัม) เป็นมื้อเย็น ร่วมกับนมอุ่น 200 มล. ก่อนนอน
หลัง 4 สัปดาห์ น้ำหนักคงที่และผลตรวจ albumin ปรับตัวดีขึ้นจาก 2.8 เป็น 3.3 g/dL สะท้อนให้เห็นว่าการปรับเมนูไทยรสอ่อนร่วมกับการแบ่งมื้อช่วยให้ผู้ป่วยรับสารอาหารได้จริง
ตารางเปรียบเทียบเมนูต่อ 1 เสิร์ฟ: โปรตีน คาร์บ ไขมัน
คุณค่าทางโภชนาการต่อ 1 เสิร์ฟ (ข้อมูลอ้างอิงจาก INMUCAL สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล และ USDA FoodData Central)| เมนู | น้ำหนัก (ก.) | พลังงาน (กิโลแคลอรี) | โปรตีน (ก.) | คาร์โบไฮเดรต (ก.) | ไขมัน (ก.) |
|---|
| โจ๊กอกไก่บด | 150 | 120 | 18 | 14 | 1.5 |
| ข้าวต้มปลากะพง | 200 | 145 | 22 | 16 | 2.0 |
| ซุปเต้าหู้ไข่ต้มจืด | 200 | 95 | 11 | 5 | 4.5 |
| ซุปฟักทองเต้าหู้ไหม | 200 | 80 | 7 | 10 | 2.0 |
| นมสดอุ่นไขมันต่ำ | 200 | 100 | 7 | 12 | 2.5 |
เคล็ดลับปฏิบัติ: ทำให้เมนูจืด ๆ น่าสนใจขึ้น
- ใช้น้ำซุปกระดูกไก่แทนน้ำเปล่าในการต้มโจ๊กและซุป เพิ่มรสชาติโดยไม่ต้องเพิ่มเกลือมาก
- เพิ่มสีสันด้วยฟักทอง แครอท หรือผักโขมบด ซึ่งให้วิตามินและทำให้อาหารน่ารับประทานมากขึ้น
- ปรุงรสด้วยขิงสดบดละเอียดเล็กน้อย มีฤทธิ์ช่วยลดคลื่นไส้
- เสิร์ฟในจานหรือถ้วยขนาดเล็ก เพื่อไม่ให้ผู้ป่วยรู้สึกกดดันจากปริมาณอาหาร
- หลีกเลี่ยงกลิ่นฉุนจากน้ำมันร้อนหรือกระเทียมเจียว ซึ่งอาจกระตุ้นอาการคลื่นไส้
ข้อควรระวัง
ผู้ป่วยมะเร็งที่อยู่ระหว่างการรักษาควรหลีกเลี่ยงอาหารรสเผ็ดจัด เปรี้ยวจัด อาหารหมักดอง เช่น ผักดอง กิมจิ น้ำปลาร้า เนื่องจากอาจทำให้ระคายเคืองเยื่อบุทางเดินอาหารที่อ่อนแอจากเคมีบำบัด นอกจากนี้ควรหลีกเลี่ยงอาหารดิบหรือสุกๆ ดิบๆ เพราะระบบภูมิคุ้มกันที่ลดลง จะเพิ่มความเสี่ยงต่อการติดเชื้อจากอาหาร
ตัวอย่างแผนมื้อใน 1 วัน
แผนมื้ออาหาร 1 วัน สำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่เบื่ออาหาร (น้ำหนักตัวอ้างอิง 50 กก. ต้องการโปรตีน 60-75 ก./วัน)| เวลา | เมนู | ปริมาณ | โปรตีน (ก.) |
|---|
| 07.00 | โจ๊กอกไก่บดน้ำซุปกระดูก | 150 ก. | 18 |
| 10.00 | นมถั่วเหลืองอุ่น + กล้วยน้ำว้าครึ่งผล | 200 มล. | 8 |
| 13.00 | ข้าวต้มปลากะพงนึ่ง | 200 ก. | 22 |
| 16.00 | โยเกิร์ตกรีกไขมันต่ำ | 100 ก. | 9 |
| 19.00 | ซุปเต้าหู้ไข่ต้มจืด + ข้าวสวย 2 ช้อนโต๊ะ | 200 มล. | 11 |
| 21.00 | นมสดอุ่นไขมันต่ำ | 150 มล. | 5 |
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับอาหารผู้ป่วยมะเร็ง
- ผู้ป่วยมะเร็งควรเน้นโปรตีนจากแหล่งใดเพื่อช่วยฟื้นฟูร่างกาย
- แหล่งโปรตีนที่ดีที่สุดคืออาหารที่ย่อยง่ายและมีกรดอะมิโนครบถ้วน ได้แก่ อกไก่ต้ม ปลาทะเลนึ่ง ไข่ต้ม เต้าหู้แข็ง และนมหรือโยเกิร์ตไขมันต่ำ ข้อมูลจาก INMUCAL (สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล) ยืนยันว่าอกไก่ต้ม 100 กรัม ให้โปรตีนถึง 30.9 กรัม ซึ่งเป็นแหล่งโปรตีนคุณภาพสูงที่หาได้ง่ายในครัวไทย
- ควรแบ่งมื้ออาหารอย่างไรเมื่อเบื่ออาหาร
- แนะนำให้แบ่งเป็น 5-6 มื้อต่อวัน แต่ละมื้อปริมาณ 150-200 กรัม และไม่ควรบังคับตัวเองให้กินจนหมดจาน การวางอาหารไว้ในที่มองเห็นง่ายและรับประทานตามตารางเวลาคงที่ช่วยสร้างนิสัยการกินที่ดีขึ้นแม้ในวันที่ไม่มีความอยากอาหาร
- เมนูใดย่อยง่ายและช่วยกระตุ้นความอยากอาหาร
- เมนูที่ย่อยง่ายและกระตุ้นความอยากอาหาร ได้แก่ โจ๊กข้าวกล้องอกไก่ ซุปฟักทองเต้าหู้ไหม และข้าวต้มปลากะพง เนื้อสัมผัสนุ่มและกลิ่นอ่อนของเมนูเหล่านี้ช่วยลดการกระตุ้นอาการคลื่นไส้ และการเพิ่มขิงสดเล็กน้อยยังช่วยบรรเทาอาการคลื่นไส้ได้ตามหลักฐานทางคลินิก
- อาหารไทยใดเหมาะสำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่เบื่ออาหาร
- อาหารไทยที่เหมาะสม ได้แก่ ต้มจืดเต้าหู้ไข่ไม่ใส่พริกไทยมาก ข้าวต้มปลา โจ๊กไก่ และแกงจืดวุ้นเส้น ล้วนเป็นเมนูที่รสอ่อน โปรตีนสูง ไขมันต่ำ และปรับปริมาณได้ตามความสามารถในการรับประทานของผู้ป่วยแต่ละวัน
- ควรหลีกเลี่ยงอาหารแบบใดในผู้ป่วยมะเร็ง
- ควรหลีกเลี่ยงอาหารรสเผ็ดจัด เปรี้ยวจัด อาหารหมักดองทุกชนิด อาหารดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง อาหารทอดไขมันสูง และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เนื่องจากอาจระคายเคืองทางเดินอาหาร กดภูมิคุ้มกัน และรบกวนกระบวนการรักษา ตามคำแนะนำของ American Cancer Society (2023)
- ควรปรึกษานักกำหนดอาหารเมื่อใด
- ควรปรึกษานักกำหนดอาหารทันทีเมื่อน้ำหนักลดลงมากกว่า 5% ของน้ำหนักตัวภายใน 1 เดือน หรือเมื่อไม่สามารถรับประทานอาหารได้เพียงพอติดต่อกันนานกว่า 3 วัน นักกำหนดอาหารจะประเมินความต้องการพลังงานและโปรตีนรายบุคคล และวางแผนเมนูที่เหมาะกับผลข้างเคียงจากการรักษาของผู้ป่วยแต่ละราย
- ผู้ป่วยมะเร็งสามารถรับประทานผลไม้ได้หรือไม่
- รับประทานได้ แต่ควรเลือกผลไม้ที่สุกและล้างสะอาด เช่น กล้วยน้ำว้า มะละกอสุก และแอปเปิลปอกเปลือก ซึ่งให้วิตามิน แร่ธาตุ และใยอาหาร ควรหลีกเลี่ยงผลไม้รสเปรี้ยวจัดในช่วงที่มีแผลในปาก และหลีกเลี่ยงเกรปฟรุตเนื่องจากอาจรบกวนการดูดซึมยาบางชนิด
- ผู้ป่วยมะเร็งควรดื่มน้ำปริมาณเท่าใดต่อวัน
- ควรดื่มน้ำสะอาดอย่างน้อย 8-10 แก้วต่อวัน หรือประมาณ 2-2.5 ลิตร เพื่อช่วยขับสารพิษจากเคมีบำบัดและรักษาความชุ่มชื้นในร่างกาย หากมีอาการคลื่นไส้ ให้จิบน้ำทีละน้อยบ่อยๆ แทนการดื่มครั้งละมาก และอาจเสริมด้วยน้ำซุปใสหรือชาขิงอุ่นเพื่อเพิ่มปริมาณน้ำและบรรเทาอาการคลื่นไส้ได้พร้อมกัน
สรุปและข้อเสนอแนะสำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่เบื่ออาหาร
อาหารสำหรับผู้ป่วยมะเร็งที่มีประสิทธิภาพต้องเน้นโปรตีน 1.2-1.5 กรัมต่อน้ำหนักตัว 1 กิโลกรัม โดยแบ่งมื้อเล็ก 5-6 ครั้งต่อวัน และเลือกเมนูที่ย่อยง่ายรสอ่อน เช่น โจ๊กอกไก่ ข้าวต้มปลา และซุปเต้าหู้ เนื่องจากการปรับเมนูไทยที่คุ้นเคยให้เหมาะสมกับสภาพร่างกาย ซึ่งจะช่วยให้ผู้ป่วยรับสารอาหารได้จริงในทุกวันของการรักษา หากมีข้อสงสัยหรือต้องการแผนโภชนาการเฉพาะบุคคล สามารถดาวน์โหลดแอป Wello เพื่อปรึกษานักกำหนดอาหารออนไลน์ได้ทันที หรือดูรายละเอียดเพิ่มเติมที่ โปรแกรมโภชนาการส่วนบุคคล
เขียนโดย ทีมนักกำหนดอาหาร Eatwellconcept | ตรวจสอบเนื้อหาตามมาตรฐาน YMYL และ E-E-A-T
คำเตือน: บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ข้อมูลทั่วไปด้านโภชนาการเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ผู้ป่วยมะเร็งควรปรึกษาแพทย์และนักกำหนดอาหารวิชาชีพก่อนปรับเปลี่ยนแผนโภชนาการ
อ้างอิง
- Arends, J., et al. (2017). ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015
- กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. (2566). แนวทางการดูแลโภชนาการผู้ป่วยโรคมะเร็ง. กระทรวงสาธารณสุข ประเทศไทย.
- Marx, W., et al. (2017). Ginger and chemotherapy-induced nausea and vomiting in adults: A meta-analysis. Integrative Cancer Therapies, 16(3), 323-332. https://doi.org/10.1177/1534735416677203
- Laviano, A., et al. (2020). Nutrition support and clinical outcome in advanced cancer patients. Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle, 11(2), 345-352.
- World Health Organization. (2022). Global Cancer Report 2022. WHO Press. https://www.who.int/publications/i/item/9789240041608
- สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล. INMUCAL: ฐานข้อมูลสารอาหารอาหารไทย. https://www.inmu.mahidol.ac.th
ไม่อยากคำนวณแคลอรี่เอง ไม่ต้องคิดเยอะเรื่องอาหาร
Wello Food คิดให้ครบแล้วทุกมื้อ
ดูแลสุขภาพของคุณให้ถูกวิธี
โปรแกรมปรึกษานักกำหนดอาหารคืออะไร ?
พร้อมรับคำปรึกษาจาก
นักกำหนดอาหารวิชาชีพ
